Türk inanç yapısında yer/yir, yani yeryüzü mühim bir mevkii işgal eder. Tengri’nin yarattığı Kişioğlu, mavi gök ile yağız yir (kara yir) arasındadır. Yer üzerinde “kişioğlu” yaratılmıştır. Gök gibi, o da, insanı koruyucu, besleyici bir karakter taşır. Aslında, Türk inancında, tüm yeryüzü ıduk değildir, fakat yeryüzünde ıduk olan ve onlara hayat verdiğine, onları koruduğuna inanılan ıduk yir ve sub’lar vardır. Koruyucu iye/ige/ıs kabul edilen sadece bunlardır. Köktürk yazıtlarındaki ifadelerden de bu durum açıkça anlaşılmaktadır.’ )
Karai Mezhebinde; Kan, insan pisliği, kadınların aybaşı kanı ve temiz olmayan bütün cerahatlar mutlaka toprakla örtülmelidir.Toprağın örtücü ve pislikleri kapatıcı rolü bilinmektedir. Pislik ise, Kara iyelerinin mekanı olarak izah edilmektedir.
Gregoryan Tanrıları arasında Dragon’lar, toprağın ürünlerini çalan Ejderhalar ve Canavarlardır. Gök Tanrı İnanç Sisteminde yeraltının karanlıklarını temsil eden Erlik Han kötü ruhlu fenalık yapan bir güçtür.
insan hayatında, Çin’lerin de rolünün olduğu inancı vardır. Kerkük’te Türkmenler ve Kırmançlar’da gayri meskun yerlerin güvenli olmadığı inancı vardır. Bu inancın Doğu Anadolu’da da yaygın olduğunu biliyoruz. Bitlis’te, Hüsrev Paşa Çayı’nın üzerindeki Şeytan Pazarı Köprüsü için bir dönem bu tür bir inanç vardı.
Gagauzlar sahipli yerlerin tılsımından korunmak için orada kurban keserler. Sahipli yerlerin sahiplerinden müsade almak için Anadolu’da o yerler için kurban kesilir.
Doğu Anadolu’da, mezara defin esnasında kürekle toprak atılırken, kürek, yere konulmadan el değiştirilmez. Bu uygulamada adeta yer’den icazet alınır. Azerbaycan’da ölen bir kimse için “Toprağa emanet ettik” denir. Toprak, ölü gibi kıymet verilen bir varlığın emanet edilebildiği önemsenen bir yerdir. Ölümün en günahkar insanı dahi “temizleyici” özelliği olduğuna inanılırken, bazı ölüler için “onu yer de kabul etmez” denilir. Kerkük’de Kırmanç ve Türkmenler defin esnasında orada bulunanların mezara üç avuç toprak atmalarının gerekli olduğuna inanılır. Ağrı’da yağmur dilenirken suya şehit mezarlarından alınmış toprak atılır, böylece yağmurun yağacağı umulur.
Sorgun’da damda “kilit” ile yapılmış büyünün bozulması için anahtar toprağa gömülür, böylece toprağın yardımcı gücünden yararlanılması umulur. Höllük, Kuzey Irak Kırmanç ve Türkmenleri ile Doğu ve Güneydoğu’da bebeği pişikten korumak için kullanılan bir tür topraktır.
Kaynak: Eski Türk Dini İzleri / Yaşar Kalafat / Yer İyeleri
