Bartın, Tel Kırma

- in Nedir

Bartının İmgesi Tel Kırma Rabia MALLIOĞLU

Bartın’da yazmacılık sanatı iki şekilde yapılmaktadır. Bunlardan birincisi genellikle kadınların, genç kızların evlerinde işlenecek tül veya kumaşı bir kasnak yada tezgah üzerine gererek çalışmaya başladıkları sanattır. “Tel Kırma” sanatı, tül üzerine gümüş gelin teli ve benzeri ince tellerle, özel iğneyle işlenerek yapılır. Diğer sanat ise; yine tülbent üzerine yıllardan beri kalıp baskı ile şimdilerde ise bazı film kalıplar ile fabrikasyon olarak yapılan “Baskılı Yazma” lardır. “Tel Kırma Şal” ve “Baskılı Yazma” Türkiye’de yalnız Bartın’a özgüdür. Tel Kırma, tellerin makas kullanılmadan, parmakla kıvrılarak koparılması sonucu bu adı almıştır.

Yapılan araştırmalara göre, 1800-1900 yılları arasında Bartın’ın Asma Mahal-lesi’nde oturan Bartınlı “Kâtip Kızı” adıyla bilinen Hatice Ağaçkıran tarafından ilk defa yapıldığı bilinmektedir. Tel Kırma işi önceki yıllarda dokuma kumaşlar üzerine makasla kesilerek işleniyordu. Makasla kesme işlerinin çok zaman alması ve siparişlerin karşılanamaması nedeniyle telin kırılarak işlenmesi denenmiş ve pratik oluşu görülünce makas kullanmaktan vazgeçilmiştir.

Bartın’da Tel Kırma Yazma Sanatı, 1930’lu, 1940’lı ve 1950’li yıllarda çok ilerlemiş, gerçekten Türkiye’ye kendini tanıtmış, “Bartın Tel Kırma Yazması “adıyla geniş kitlelere, hatta yurt dışına bile duyurulmuştur. Bu işle uğraşan aile kadınları, bütçelerine gelir sağlamada, yazmacılığın, önemli bir yeri olduğunu bildikleri için birçok evde tezgah bulunduruyorlardı. Bunun dışında bu işi meslek edinen kişilerin sayısı belli bir dönem için hızla artmıştı.

Ancak, 1960’lı yılların sonunda yavaş yavaş “Tel Kırma Sanatı” na karşı ilginin azalmış olması, bu el sanatının unutulmaya yüz tutması, bazı kişileri harekete geçirmiş, ancak bu kişisel özverili çalışmalar pek olumlu sonuç vermemiştir. 1980’li yılların sonuna doğru ise tekrar canlanmaya başlamıştır. Bartın’da evlilik öncesi genç kızlar arasında tel kırma işini yapmak, kendilerince bir zorunluluk gibi görülürdü. Düğünden önce çeyiz asması gününde özellikle kendi işledikleri çeyizler sergilenir, gelenlerin beğenisine sunulurdu.

Bartın’da “Tel Kırma Yazması” siyah, beyaz ve yeşil tül üzerine, gümüş kaplama tel ile “Kasnak-El Gergefi” veya “Yer Gergefi” denilen tezgahlarda işlenir. Tel kırma işinden başka madeni tellerle işlenen bir de “Tel Kakma” işi vardır ki, bu iş tel kırılarak, kıvrılarak işlenir. İşleme tekniği olarak birbirinden farklıdır. Tel kırma işi özel bir iğneyle yapılır. İğnesi yassı ve kısadır. Baş kısmı geniş olup uca doğru incelir. İğnenin geniş tarafında enine doğru iki uzun delik bulunur. Tel kırma işi, işin büyüklük-küçüklüğüne göre bir hafta ile bir ay arasında tamamlanmaktadır. (Çilsü-leymanoğlu, 1996, 685-686)

Bartın’ın yerel kadın kıyafetlerinden başörtüsü olarak kullanılan pul işleme ile yapılan “Çatkı” ne yazık ki, bugünlerde unutulmaya yüz tutmuştur. Özel bir işleme tekniği olan bu sanatın unutulmaması, genç kızlara öğretilmesi için Bartın Halk Eğitim Merkezi ve Akşam Sanat Okulu Müdürlüğü konuya son yıllarda gereken ilgiyi göstermektedir. Ayrıca, bazı kişiler özverili çalışmalarıyla bu işi canlandırma çabası içine girmişlerdir. Bu kişiler, evlere imalat malzemeleri dağıtarak, çalışan usta bayanlara kolaylık sağlamışlar ve üretimi artırmışlardır.

Bu kişiler arasında hemen adını verebileceğimiz Servet Çınçın’dır. Servet Çın-çın’ın bu konuda özel bir koleksiyonu ve “Servet Yazma”adıyla bir de dükkanı bulunmaktadır.

Bartın’ da son derece yaygın olan bu el sanatı Bartın dışında pek fazla tanınmamaktadır. Ancak son yıllarda geniş halk kitlesi tarafından tanınması ve bu sanatın yaşatılması için çeşitli çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Bu sanatın yaşatılmasında öncülük yapan kuruluşların başında Bartın Halk Eğitim Merkezi gelmektedir. Tel yazmacılık ve diğer el sanatlarıyla ilgili il merkezinde, çevre köy ve kasabalarda çeşitli kurslar açılmış ve halkın bu konuya ilgisi artırılmıştır. Ayrıca Bartın Kız Meslek Lisesi bünyesinde “Bartın İşi” adıyla yöresel “Tel Kırma” işlerini yaşatmak, gelecek nesillere aktarmak amacıyla iki usta öğretici görevlendirilmiş olup, okulda bu sanatın unutulmaması için öğrenciler yetiştirmektedirler.

TEL KIRMA YAZMALARIN YAYILMASI

Türkülerin kaynağı yöre insanının özel yaşamıdır. Kentteki bir olay, aktüel bir konu hemen türkü haline dönüşür ve dilden dile dolaşır. Yörenin imgesi haline gelmiş tel kırma sanatını da Bartın halk türkülerinde görmek mümkündür.

Çıkar çıkar yükseklerden bakarsın Coşkun sular gibi anam çağlar akarsın Pencereye çıkınca canlar yakarsın Engel yarim engel konaklarıydan Eğil bir yol öpeyim yanaklarıydan

Irmak kenarına gemi yanaşır Kızlar bayram yapar evler dolaşır Tel kırma başında ne de yakışır

“Çıkar çıkar yükseklerden bakarsın” adlı bu türkü, 1986 yılında Mücteba Şivet’ten derlenmiştir. Türkü, “tel kırma yazma” ların yaygınlığını göstermesi bakımından son derece önemlidir. Tel kırma, bazı türkülerde ise yalnızca “tel” şeklinde geçmektedir.

Bartın’da çok önemli bir sanat dalı olan “Tel Kırma” işleri Cumhuriyet öncesinde çok yaygındı. Genç kızların çoğu tel kırma yazmaları ve diğer ince oya işlerini evde yaparlar, gergeflerinde işlerlerdi. Bu işlemeler, tel kırmadan başka, sırma, renkli ipek işlemeler ve tığla elde örülen danteller idi.

Türkiye’nin her yerinde “Bartın Tel Kırma Yazması” olarak tanınan bu yazmalar yurt içinde ve yurt dışında büyük ilgi görmektedir. Başta Fransa olmak üzere Amerika, İngiltere, İran ve Suudi Arabistan gibi bir çok ülkeye ihraç edilmektedir.

Bartın halk türkülerini düğünlerden ayrı düşünmek imkansızdır. “Merdivenden İneriken” adlı bu Bartın türküsü aynı zamanda “Gelin İndirme Havası” olarak da adlandırılmaktadır.

Bartın’da gelinlerin yüzüne “tel kırma”dan yapılan bir örtü örtmek gelenektir. Bu türküde de gelinin başındaki örtü kastedilmiştir.

Nerede dost olanlar Derde derman bulanlar Kolayını deyverin Sevdadan kurtulanlar

Elif üstünde miller Gergef üstünde simler A benim sevdiceğim Bizi ayıran kimler

“Nerede Dost Olanlar” adlı bu Bartın türküsü de 1987 yılında Selahattin Çilsü-leymanoğlu’ndan derlenmiştir. Türkü, tel kırmanın gergeflerde işlendiğini ve simli olduğunu göstermesi bakımından önemlidir.

Son yıllarda Bartın yöresinde özellikle “Tel Kırma Yazma” sanatı her geçen gün hızla yayılmaktadır.

TEL KIRMA ÜRÜNLERİNDEN YARARLANMA ALANLARI

Gümüş tel kırma, gümüş telin tül üzerine yansımasıdır. Gümüş tel ona bir çiçek, bir desen olmuş; bazen bayanların omzundaki çantayı süsleyen bir tavus kuşu, bazen bir çift kalp, bazen de masamızın örtüsünü süsleyen bir desen olup evimizdeki yerini almıştır.

Bartın’da eski yıllarda yapılan “tel kırma yazma” ların örneklerini incelediğimizde; tül bulunmadan önce bez üzerine sonra tülbent üzerine, daha sonrada keten tül, ipek ve polyester tül üzerine yaklaşık 250 yıldan beri işlendiği görülmektedir. Belirtilen bu örnek tel kırma işi motiflerden, tel kırma işlerinden başka eski işlemelerden, hesap işi ve dantel örneklerinden yararlanılarak hazırlanan şal, başörtüsü, yatak örtüsü, gece çantası, oda takımı, gözlük kılıfı, abajur, fular çeşitli giysi ve aksesuarlar vb. gibi ürünler işlenmektedir.

Tel kırma işi, değişik kumaşlar üzerine işlenmektedir. Bu işlemeler, çok çeşitli adları olan motiflerle süslenir.

Doğadaki bitki ve cisimlerden, dantellerden alınan örnek motiflerin adları şunlardır; Çark-ı Felek, Değirmen Taşı, Kemer Köprü, Bağ Yaprağı, Kaymak Tabağı (Yıldız), Sarhoş Sokağı (Mihraplı), Yıldız, Baklavalı Yıldız, Karanfil, Ağır Karanfil, Gül, Ağır Gül, Lale, Lale Su, Halı Deseni, Tektel, Süper Lale, Kilim Deseni, Yapraklı vb. motif-desen adları vardır. Bu motiflerle “Tel Kırma” el işinden yastık kılıfı, yatak çarşafı, yatak örtüsü, masa örtüsü, peştamal, ebaniye, uskufa yelek, şal, çatkı, fular, kaftan, havlu, seccade, mendil, kese, kuşak, kutnu yelek, bıçak burnu tam, yarım ipekli, sedir örtüsü, perde, her türlü çeyiz eşyası olarak yapılmaktadır. (Çilsüleyma-noğlu, Selahattin:Bartın-1996, “Bartın Halk Kültürü”)

TEL KIRMA ÜRÜNLERİNİN TANITILMASI İÇİN YAPILAN ÇALIŞMALAR

Bartın Belediyesi, el sanatlarının özellikle de yörenin imgesi haline gelmiş olan “tel kırma”nın ülke çapında tanınması için gezi, fuar, reklam katalogları, broşür vb. tanıtım planları gerçekleştirmiştir. Ankara, Antalya, İzmir, Bursa, İstanbul gibi şehirlerde tanıtım amacıyla yapılan geziler sonucunda Sümer Holding A. Ş. Ankara Mağazası ile anlaşma yapılarak satış reyonu açılmıştır. (Köylere Hizmet Götürme Birliği)

Ulus Halk Eğitim Merkezini Güçlendirme Derneği’nin önerisi ile Girişim Eğitim ve Danışmanlık Merkezi LTD. ŞTİ. tarafından “Batı Karadeniz Sahil Bölgesinde Kadın Girişimciliğinin Geliştirilmesi” adı altında bir proje hazırlanmıştır. Bu projede, Bartın ili Ulus ilçesi Halk Eğitim Merkezi Güçlendirme Derneği, yörenin tanınmış ve geleneksel el sanatlarından biri olan “Tel Kırma” adı verilen nakışı işleyen kadınlar için özgün bir Eğitim Merkezi kurmak istemektedir. Son dönemde, Ulus Halk Eğitim Merkezi’nde çok sayıda bayan “Tel Kırma” işinde eğitici olarak eğitilmiş olup, bir eğitici ağı oluşturmak üzere daha fazla sayıda bayan, eğitmeye hazır durumdadır. Bu şekilde yetiştirilecek eğiticiler, çok sayıda bayanı eğitecek ve ulusal ve/veya uluslar arası piyasada satılabilecek miktar ve kalitede ürünler üretebilecektir.

Tel Kırma İle İlgili Fuarlar ve Gazetelerde Çıkan Haberler

  • Bartın ili ve ilçeleri Kalkınma, Dayanışma ve Kültürel Yardımlaşma Derneği organizasyonunda “Tel Kırma Kursu”ürünleri ve “Bartın Türküleri KonserF’nin bulunduğu “Bartınlılar Gecesi”adı altında geceler düzenlenmektedir
  • İstanbul Yıldız Sarayı El Sanatları Sergisi, Ankara Uluslararası El Sanatları Fuarı, Ankara Kalkınma Bankası Sergileri(27 aralık) tanıtım için atılan adımlardandır.
  • Samanyolu TV. “Hayatın Aynası”adlı programla Tel Kırmanın tanıtımını yapmıştır.
  • 24-27 Aralık 1999 tarihlerinde, Bartın Belediye Başkanlığı tarafından “El Emeği Göz Nuru El Sanatları ve Hediyelik Eşya Fuarı”düzenlenmiş; Tel Kırma ürünlerinin de bulunduğu stand fazlasıyla ilgi görmüştür.
  • Tel Kırma”ürünleri İstanbul TÜ-YAP Fuarı’nda 04-07 Nisan 2002 tarihlerinde; Ankara Atatürk Kültür Merkezi’nde 22-28 Nisan 2002 tarihlerinde açılan fuarlarla halka tanıtılmıştır.
  • TRT gezici ekibi, “Anadolu’dan Doğan Güneş”adlı yeni bir dizinin çekiminde, Servet Çınçın’ın Koleksiyonları’nı ve Bartın’ın önemli el sanatlarından olan “Çatkı” ve “Tel Yazma” işleyen genç kızlara da yer vermiştir. (Esen Aliş:”TRT Ekibi Bar-tın’da-Anadolu’dan Doğan Güneş”)

KAYNAKÇA

  • Bartın 1998, Cumhuriyetimizin 75. Yılında BARTIN. Bar-tın-Ulus Kalkınma Dayanışma Derneği
  • Batı Karadeniz Sahil Bölgesinde Kadın Girişimciliğinin Geliştirilmesi Projesi ÇİLSÜLEYMANOĞLU, Selahattin:Bartın-1996, “Bartın Halk Kültürü” Köylere Hizmet Götürme Birliği, 2002, Tel Kırma
  • T.C Bartın Valiliği Ulus Kaymakamlığı, 2002, Gümüş Telin Tüldeki Dansı Tel Kırma

Kaynak: Gazi Üniversitesi- Türk Halkbilimi Topluluğu Yayını ( Kentler ve İmgeler Kitabı) M.Öcal Oğuz, Tuba Saltık Özkan tarafından hazırlanmıştır. Kültürel Bellek?te yayınlanması için gerekli izin alınmıştır. Kaynak gösterilerek bile başka sitelerde kullanılması yasaktır