Ünlü Uyumu (Büyük Ünlü Uyumu-Küçük Ünlü Uyumu)

Aralık 25, 2011 Yorum yok. »

Büyük Ünlü Uyumu ve Küçük Ünlü Uyumu Nedir?

Dil seslerden oluşur. Sesler, dilin en küçük birliğidir. Bu küçük birlikler harf denen işaretlerle karşılanır. Harflerin bütünü ise alfabeyi meydana getirir. Dilimizde 21′i ünsüz, 8′i ünlü olmak üzere 29 harf vardır. Ünlülerin kalınlık-incelik, düzlük-yuvarlaklık, darlık-genişlik gibi özellikleri; ünsüzlerin sert, yumuşak, sürekli ve süreksiz gibi özellikleri vardır. Sesler sözcük ya da cümlelerde belli kurallar çerçevesinde bir araya gelir. Bu bir araya gelişte birtakım ses olayları meydana gelir. Şimdi bunlar üzerinde duralım.

tablo2 Ünlü Uyumu (Büyük Ünlü Uyumu Küçük Ünlü Uyumu)

 

 

 

 

 

tablo2 Ünlü Uyumu (Büyük Ünlü Uyumu Küçük Ünlü Uyumu)

 

 

 

 

 

Büyük Ünlü Uyumu Nedir

Türkçe sözcüklerde kalınlık – incelik uyumu vardır. Bir sözcük ince ünlülerden biri ile başlamışsa ince, kalın ünlülerden biri ile başlamışsa kalın ünlülerle devam etmelidir. Buna “büyük ünlü uyumu” denir. Bu uyum dilin bütün sözcüklerini kapsar.

Karınca” sözcüğünde bütün ünlüler kalın, “hediyelik” sözcüğünde ise bütün ünlüler incedir.

Türkçe olduğu halde zaman içinde yapısında meydana gelen değişikliklerden dolayı “anne, hangi, elma” gibi sözcükler bu uyuma uymaz.

“-ki, -ken, -yor, -leyin, -ımtırak” ekleri dışında bütün ekler büyük ünlü uyumuna uyar. Bu ekler tek şekilli olduğu için büyük ünlü uyumuna uymaz: Kitaptaki, koşarken, sabahleyin, geliyor, mavimtırak…

Küçük Ünlü Uyumu Nedir

Düzlük-yuvarlaklık uyumudur. Türkçe bir sözcük düz ünlülerden biri ile başlamışsa (a, e, ı, i) ondan sonraki heceler düz ünlülerle, yuvarlak ünlülerden biri ile başlamışsa (o, ö, u, ü) düz-geni (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) ünlülerden biri ile devam etmelidir.

“Martılar” sözcüğü düz ünlülerden sonra düz ünlüler geldiği için,

“Öyküler” sözcüğü yuvarlak ünlüden (ö) sonra dar-yu-varlak ünlü (ü), bu sesten sonra da düz-geniş (e) ünlü geldiği için küçük ünlü uyumuna uyar.

Büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler küçük ünlü uyumuna da uymaz. Bu açıdan düz ya da yuvarlak ünlüler gelirken kalınlık ve inceliğe dikkat edilir.

“Kalem” sözcüğü, büyük ünlü uyumuna uymadığı için küçük ünlü uyumuna da uymaz.

“Savurgan” sözcüğü büyük ünlü uyumuna uyar, ancak düz ünlüden (a) sonra yuvarlak ünlü (u) geldiği için küçük ünlü uyumuna uymaz.

Küçük ünlü uyumunu kolaylaştırmak için hangi sesten sonra hangi sesin geleceğini verelim şimdi:

  • a ya da ı’dan sonra a, ı
  • e ya da i’den sonra e, i
  • o ya da u’dan sonra a, u
  • ö ya da ü’den sonra e, ü gelmelidir.

“Görevliler, köylerimiz, sebzeci, karşılık” sözcükleri küçük ünlü uyumuna uyar; “sabun, salon, dünya” sözcükleri ise uymaz.

Büyük Ünlü Uyumu ve Küçük Ünlü Uyumu Kuralları genelde bunlardan oluşmaktadır.

 

Benzer Yazılar

Lütfen Yorumlarınızı Eksik Etmeyin

Yorumlarınızı Türkçe kurallarına uygun olarak yazın.En az bir cümle oluşturacak şekilde yorum yapın ! Aksi takdirde boş yere yorum yapmış olursunuz*

Page optimized by WP Minify WordPress Plugin