Osmanlı Tezhip Sanatı

Aralık 30, 2011 Yorum yok. »

tezhip Osmanlı Tezhip SanatıTEZHİP SANATI

Kitapları süsleme, Osmanlılar’da pek gelişmiş bir sanattı. Hattatlar tarafından yazılan el yazmaları tezhipçilere (müzehhiplere) verilir; bunlar her sayfayı yaldızlı çizgilerle çevreler, sayfa kenarlarının altından süs motifleriyle süslerlerdi. Bu çalışmanın adı “tezhip”ti. Tezhipçiler aynı zamanda birer minyatür ressamıydılar. Kur’an’ın ve yazmaların ilk iki sayfaları hep renkli ve altın yaldızlı motiflerle süslenirdi.

Tezhipler, çoğu zaman, devrin üslûbuna göre yapılırdı. Bu tezhiplerde kullanılan süs motiflerine bakarak, Klâsik Devri’n, Lale Devri ya da Barok Devri’nin eserleri kolayca birbirinden ayrılır.

Lale Devri’nde tezhibin görünüşü, Klasik Devirdekinden farklıdır. Klasik Devirdeki soyut şekillerin yerini çiçek motifleri almış ve bu motifler daha az ağırbaşlı hale gelmiştir. Damat İbrahim Paşa ve Paris’e giden ilk Türk elçisi Yirmisekiz Mehmed Çelebi tarafından bu devirde yaratılan sanat hareketi , zevklerde büyük bir değişikliğe sebep oldu. O zaman, süsleme sanatlarının bütün dallarında olduğ gibi, tezhipte de şükûfe tarzı (çiçek tarzı) denilen yeni bir tür doğdu. Abidelerin ve çeşmelerin cepheleri, tavanlar çiçeklerle, meyvelerle, yazmaların başlık sayfaları güllerle, karanfillerle, lâlelerle ya da stilize edilmiş başka renklerle süslendi, çiy (gözalıcı) renklerle boyandı.

Bunun ardından Barok Devri geldi, süslemeye Batı motifleri hâkim olmaya başladı. O zaman, tezhiplerde Rönesans motiflerinin ortaya çıktığını görüyoruz. Yapraklar dolama haline gelip kabalaşıyor. Kenar sırları seri halinde tekrarlanan birbirine benzre motiflerden meydana geliyor, Klasik Devri’n daha ağırbaşlı ve vakarlı olan kenar sırlarından tamamiyle ayrılıyor (Arseven, 1984:231s).

Osmanlılar’dan günümüze ulaşan erken tezhip örneği Topkapı Sarayı Kütüphanesi’nde bulunan II. Murat dönemine ait bir musikî kitabıdır. Ilginç sayfa düzeni ve zengin tezhibi ile bu yazma eser, Fatih dönemi tezhibinin öncüsü sayılmaktadır. Klasik tezhip sanatı, ikinci parlak dönemini Kanuni Sultan Süleyman zamanında yaşamıştır. Bu dönemin tezhiplerinde motif, desen ve renklerde büyük değişiklikler görülmemiş, ama işçilik yetkinleşmiş, tezhibin sayfadaki ağırlığı artmış, olağanüstü incelmiştir. Karamemi ve onun yönettiği saray nakışhanesinin Osmanlı tezhip sanatının bu ikinci parlak döneminde rolü büyük olmuştur.

Tezhip sanatının 17. yy’da gerilediği görülür. Batı etkileri az da olsa bu yüzyılda tezhip sanatına girmiş, altının aşırı kullanımıyla gösterişli eserler ortaya çıkmıştır.

18 yy’da ise tezhip sanatının iki farklı çizgide geliştiği görülür. Birinci çizgide, Klasik Osmanlı tezhibinin kabalaşmış örnekleri uygulanırken, ikinci çizgide de batılı sanat etkilerinin belirgin biçimde yansımaya başladığı görülür. Bu tür eserlerde halkâr tarzı bezemenin yanı sıra barok motiflerinin girmeye başladığı tezhipler, sayfa başlıklarını ve kenarlarını süsler. Çiçek, bu yüzyıl tezhibinin temel motifidir.

Edirnekâri olarak adlandırılan grupta işçilik kaba, çiçekler çok stilize, ancak çiçek cinsi belirlenebilecek gibidir. Bazı tezhip örneklerinde ise çiçeğin oldukça gerçekçi bir biçimde betimlendiği görülür. Ali Üsküdarî ve Abdullah Buharî’nin çiçek çalışmaları, bu türün doruğu sayılır.

Klasik tezhip, 18. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren gerilemeye başlamış, kalite giderek düşmüş ve bu süreç 19 yy’da da sürmüştür. Dönemi karakterize eden tezhip ve çiçekli kitap süslemeleri örnekleri, barok ve rokoko üsluplarıdır. Bu örneklerde altının tezhip zeminini çoğu kez kapladığı ve rokoko üslubun sevilen çiçeği gülün en önemli motif olduğu görülür (Anonim, 1990:158s).


Yazının Kaynağı

KAYNAKÇA ANONİM Türkiye Rehberi, Türkiye Turing ve Otomobil 1990 Kurumu Yayınları, İstanbul ANONİM İslam Sanatında Türkler, Yapı Kredi Yayınları, 1976 İstanbul ANONİM Hürriyet Pazar, İstanbul 2000 ARSEVEN, Celal Esat Türk Sanatı, Cem Yayınevi, İstanbul 1984 ASLANAPA, Oktay Türk ve İslam Sanatı, İnkılap ve Anka Kitabevleri, 1974 İstanbul ASLANAPA, Oktay Türk Sanatı, Remzi Kitabevi, İstanbul 1984 ASLANAPA, Oktay Yüzyıllar Boyunca Türk Sanatı, Milli Eğitim 1977 Bakanlığı Yayınları, Ankara ASLANAPA, Oktay Türk Halı Sanatının Bin Yılı, Eren Yayınları, İstanbul 1987 BAKIRER, Ömür Türkiye’de Sanatının Bugünü ve Yarını, Hacettepe 1985 Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Yayınları, Ankara Türk İşleme Sanatı Tarihi, Gazi Üniversitesi Yayınları, Ankara Erken Devir Türk Sanatının ABC’si, Kabalcı Yayınevi, İstanbul Anadolu Selçuklu Mimarisinde Süsleme ve El Sanatları, Türkiye İş Bankası Yayınları, Ankara Antalya IV. Selçuklu Semineri Bildirileri, Antalya Valiliği Yayınları, Antalya Türkiye’de Sanatının Bugünü ve Yarını, Hacettepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Yayınları Sanata Giriş, Bilim ve Teknik Yayınevi, İstanbul Türk Çini Sanatı, Yapı Kredi Bankası Yayınları, İstanbul Anadolu Selçuklu Mimarisinde Süsleme ve El Sanatları, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara Beylikler Devri Sanatı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara Dünden Bugüne Konya’nın Kültür Birikimi, Selçuk Üniversitesi Basımevi, Konya Osmanlı Sanatı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara Türk Halı Sanatı, Türk İş Bankası Yayınları, Ankara 17. Yüzyıl Osmanlı Kültür ve Sanatı, Sanat Tarihi Derneği Yayınları, İstanbul

Benzer Yazılar

Lütfen Yorumlarınızı Eksik Etmeyin

Yorumlarınızı Türkçe kurallarına uygun olarak yazın.En az bir cümle oluşturacak şekilde yorum yapın ! Aksi takdirde boş yere yorum yapmış olursunuz*

Page optimized by WP Minify WordPress Plugin