Katibim Türküsü Hikayesi

KATİBİM TÜRKÜSÜ HAKKINDA BİLGİ, TÜRKÜ’NÜN AYRINTILI İNCELEMESİ

Üsküdar’a gider iken aldı da bir yağmur

Kâtibimin setresi uzun, eteği çamur

Kâtip uykudan uyanmış gözleri mahmur,

Kâtip benim, ben kâtibin, el ne karışır?

Kâtibime kolalı da gömlek ne güzel yaraşır.

**********************

Üsküdar’a gider iken bk mendil buldum

Mendilimin içine lokum doldurdum

Kâtibimi arar iken yanımda buldum,

Kâtip benim, ben kâtibin, el ne karışır?

Kâtibime kolalı da gömlek ne güzel yaraşır.

19. yy İstanbul’unda geçen bir gönül ilişkisini halk dili ve deyişi ile anlatan nihavent makamında türkü. Türkünün güftesi kafiyeli üç dizelik iki kıta ile bir bağlantıdan (nakarat) oluşur.

Bozuk bir 13’lü hece kalıbı ile verilen güftesinde gerçek bir aşk öyküsünü anlattığı söylenen türkünün baş kahramanı kâtip, 19. yy Osmanlı kalem efendisinin tipik bir örneğidir. Kâtibin yaşadığı devir, “setre-pantol-kolalı gömlek” üçlüsünün “kalıplı fes-baston-köstek ve monokl” aksesuarı ile tamamlandığı Tanzimat dönemidir. Daha ilk ölçülerinde, dinleyenlerin hayalinde Marmara sularında aydınlanan bir İstanbul siluetini canlandırabilecek kadar etkileyici olan “Kâtibim” türküsü, 1950’li yıllarda Amerikalı hafif müzik şarkıcısı Eartha Kitt’in seslendirmesi ile, bütün dünyada da en çok tanınan, bilinen Türk ezgisi olmuştur. “Kâtibim”, aynı zamanda Münir Müeyyed Bekman’ın 1958′ de yayımlanan romanında  da adıdır. Yazar, ünlü türkünün dizeleri üzerine kurulmuş olan eserini okuyucuya, kitabın başında yer alan “Bu roman, akisleri Amerika’ya kadar uzanan ‘Kâtibim’ şarkısının kahramanlarını dile getirmekte ve bu macerayı mazinin sislerinden kurtarıp önümüze sermektedir. Bu hakiki bir maceradır ve şarkının kahramanı Kâtip ile sevgilisi Nazike de, hayalde yer alan kimseler değildir” açıklamasıyla sunmuştur.

Kâtibim türküsü, yerli yabancı müzikolog ve antropologların çalışmalarına da yansımıştır. Enno Litman, bu türkünün sözlerini Ermeni harfleri ile Türkçe yazılmış Bayburt ve Havalisi Türküleri adlı bir mecmuadan aktarırken yanına “Bütün Türkiye’de malumdur” kaydını düşmüş, Rus bilgin B. Miller Türk Halk Şarkıları (1903) adlı çalışmasında türkünün hatasız bir notasını yayımlamıştır. 1904’te Kuzey Suriye’nin Zencirli bölgesinde halk ezgileri derleyen antropolojist Feliks Von Luschan, bir Ermeni çocuğundan aldığı türküler arasında “Kâtip Türküsü “nü de derlemiş, ancak bu örnek, notaya yanlış bir biçimde aktarılmıştır. 1928’de Mehmed Şakir Bey, Sinop’ ta korunan 80-90 yıllık bir mecmuadan aldığı, aynı türkünün orada söylenmiş güftelerini M. R. Gazimihal’e vermiştir. Bu belirlemeye göre, “Kâtibim” türküsünün yaklaşık 1830’lardan bu yana bilinip söylendiği kanısına varılabilir.

“Kâtibim” türküsü, Karagöz musikisi repertuvarında da yerini almış ve tespit edilmiş iki oyunda Karagöz’ün karısı ile Çelebi tarafından söylenen şarkı olarak gösterilmiştir. Elde bulunan notaların bolahenk la’da (mi) buselik ve bolahenk sol’ de(re) nihavent olarak yazılı örneklerinin bulunduğu “Kâtibim” türküsünün usulü sofyan, makamı nihaventtir.

Türk musikisi repertuvarında gerek klasik çalgılar ve sesleme grupları, gerekse halk çalgıları ve sesleme gruplarınca geleneksel olarak “teksesli” düzende icra edilen “Kâtibim” türküsü, çoksesli müzik alanında da bestecilerce bir tema olarak kullanılmıştır. Bu yolda Ahmet Adnan Saygun’un 1943’te bestelediği ve “Bir Tutam Kekik” adı altında topladığı “Eşliksiz Koro İçin Op. 22 On Halk Türküsü “nün son parçası “Kâtibim Türküsü Üzerine Varyasyonlar” başlığını taşır. Saygun bu eserinde türküyü barok üslupta 10 çeşitleme içinde işlemiştir. “Kâtibim’i tema olarak kullanıldığı bir başka eser, ilk kez 25 Kasım 1965’te, besteci yönetimindeki Tonküstler Orkestrası’nca Viyana’da seslendirilen Cemal Reşid Rey’in “Bir İstanbul Türküsü Üzerine Çeşitlemeler” adlı, aralıksız çalman 21 çeşitlemeden oluşan “Piyano Konçertosü’dur. Rey, aynı eserin soprano ve gitar sololu biçimlerini de yazmıştır. Ayrıca, FreiburgTu genç besteci Robert Seidell de, türküyü “Üsküdar’a Gider iken-R. Ayangü’e İthaf başlığı ile eşliksiz koro için çoksesli olarak düzenlemiştir (1985).

Dışişleri Bakanlığı Kültür İşleri Genel Müdürlüğü’nün girişimi sonucu, “Kâtibim” türküsünün özgün biçimi ile Rey ve Saygun çeşitlemelerinin bir arada seslendkildiği “Variations on an old istanbul Folk Song: Kâtibim” adını taşıyan bir CD (com-pact disc) kaydı yayımlanmıştır (Hugara-ton, 1990, HCD-31523; icracılar: Ruhi Ayangü, Hikmet Şimşek, Ayşegül Sarıca, Macar Devlet Senfoni Orkestrası, TC Kültür Bakanlığı Korosu).