Halk Mimarisi Nedir, Halk Mimarisi Hakkında Bilgi

Halk Mimarisi Nedir, Halk Mimarisi Hakkında Bilgi

- in Kültür

Geleneksel Türk halk mimarisinin karakteristik özelliklerinden biri sofa merkezli bir tarzda inşa edilmiş olmasıdır. Sofa özellikle geniş ailelerin birlikte yaşadığı yapılarda, tüm odaların açıldığı bir merkez oda olmanın yanında diğer katların geçişin sağlayan bir yardımcı alandır aynı zamanda.

Sofalar işlev ve teknik açısından kendi aralarında tasnif edilmiştirler. En bilinen ve yaygın olanı iç sofalı yapılardır. İç sofalı yapılarda sofa yapının merkezindedir Ortak kullanım alanı olarak yemek yenilen, selamlık olarak kullanılabilen, kalabalık misafirlerin ağırlandığı ya da kışlık vb. hazırlıkların imece usulü ile yapıldığı zamanlarda işlev üstlenebilmektedir.

Dış sofalı yapılarda odalar sıra halinde dizilmiş halde ancak hepsi sofaya açılacak şekildedir. Dış sofalı yapılardaki sofalar bugünkü kullanımıyla balkon özelliğini de barındırırlar. Bu tip sofalar bahçeye bakmaktadır.

Türk geleneksel mimarisinde cumbalar, ev ahalisinin sokağa dönük yüzü, yapının dışa doğru uzatıldığı ve iç mekanın hacminde genişlik elde edildiği estetik çıkmalarıdır Bu çıkmalar sofanın dışa uzantılarıdır. Dışarıdan cumba denilen bu çıkıntıların içeriden divanhane vb. yöreye göre Farklılık gösteren adlandırmaları vardır.

Geleneksel Türk halk mimarisinde bahçesiz ev yok gibidir. Bahçeye avlu da denilir. Avlunun yapının içine alındığı yapılara iç avlu ya da karnıyarık denilir.

Genellikle giriş katı servis alanı gibi işlev görür. Ahıra ve bahçeye buradan çıkılır. Odunluk, ayakkabılık ve tuvalet bu giriş katta bulunur. Varsa ikinci ve üçüncü katlar, kalabalık ailelerde çocukların aileleri ile yaşayabileceği tarzda yapılmıştır Her türlü ihtiyaca cevap verecek şekildedir.

Geleneksel halk mimarisinin bir başka karakteristik özelliği hemen her katta ya da odada ocak bulunmasıdır. Ocak ısınmayı sağlayan bir işlev üstlenirken mutfak, iç avlu vb. yerdekiler yemek pişirilen yerdir.

Geleneksel halk mimarisinde kiler önemlidir. Serin olması için kuytu, ışık almayan merdiven altı, evin kuzey cephesi gibi yerlere kiler yapılır

Yapım malzemesi olarak ahşap, kerpiç, taş gibi kolay bulunabilecek malzemelerden inşa edilen geleneksel halk yapıları, bu malzemenin yörede kolay elde edilebilmesine, coğrafya ve iklime göre tercih edilir. Karadeniz kıyı bölgelerinde ormanın fazlalığı ahşap malzemenin kullanıldığı halk mimarisini öne çıkarırken Doğu Anadolu gibi kışların soğuk geçtiği bölgelerde kalın taş duvarlı, küçük pencereli yapılar öne çıkar.

Yerden ve dolayısıyla nem, rutubet ve yağış sularına karşı daha korunaklı olduğundan temel üzeri giriş kat örülürken taş kullanılır. "Duvarı nem, insanı gam yıkar" atasözü de bu yapıyı izah eder.

Kerpiç duvar yan uçtu , Mendilim suya düştü, Eğildim mendil alam, Yârim aklıma düştü

Kerpiç kerpiç üstüne , Bu kerpicin aslı ne , O yâr beni seviyor , Üç kumanın üstüne

 Kerpiç duvar ördürdüm, Duvar ustalarına, Acep ilaç olur mu?, Gönül hastalarına (Sivas türküsü)

**************************

Kerpiç kerpiç üstüne kurdum binayı, Binayı kurar iken gördüm Leyla'yı

Leyla başıma açtı türlü belayı, Ah Leyla Leyla etme bu nazı, Gel barışalım baban kıysın nikâhı

Kerpiç kerpiç üstüne dizdim bir sıra, Leyla'dan haber aldım gitmiş Mısır'a,

Kuzu alıp melerem arkası sıra, Ah Leyla Leyla etme bu nazı

Gel barışalım baban kıysın nikâhı (Kerkük Türküsü)

Kaynak:  M. Öcal OĞUZ ( Somut Olmayan Kültürel Miras-2008)