Divanı Lügatit Türk Önemi, Özellikleri

Mart 8, 2011 6 Comments »

Divanı Lügatit Türk Nedir? Divanı Lügatit Türk’ün Önemi Nedir, Eseri kim, hangi amaçla hangi şartlarda yazmıştır. Eserde hangi konular üzerinde durulmuştur.

 Hangi Orta Asya Türk toplumları arasında aşağı yukarı 5. yüzyıldan itibaren yoğun bir din propagandası ve çatışması başlamış; üstünlük kazanan dinler kendi kültürlerini de yaymaya başlamışlardı. Orta Asyadaki din çatışmaları aşağı yukarı l0. yüzyılda belirgin bir sonuca ulaşmış ve Karahanlı Devleti dolayısıyla da oldukça istikrarlı bir toplum ve devlet içinde Türklerin esas dini haline gelmeye başlamıştır.

Türkistan’daki halkların büyük bir çoğunluğu Müslüman olunca din çatışmasının yerini dil ve kültür çatışması almıştır. Gerçi bu çatışma Arap ordularının Orta Asya topraklarına girmesiyle başlamış, Kuteybe İbn Müslim 712-716 arasında Harezm bilim ve edebiyatına ait bütün eserleri ve bu yazıyı yazmayı bilenleri yok etmişti, ama gene de Türkçe, daha 5. yüzyıldan itibaren birçok yönlerden işlenmiş bir dil idi. Daha sonra ise Soğdakça, Farsça ve Arapçaya karşı güçlü bir şekilde direniyor; kaybolmuyor. Hatta Karahanlılar döneminde Soğdak dili tamamen yok ediliyor, Farsça alabildiğine etki altına alınıyor. Ama Arapça’nın hem ayrı bir dil yapısında olması, hem de Kuran-ı Kerim’in, Peygamberin bile değil, doğrudan Allahın sözü olması, Müslümanlarda Arapça diline ve yazısına karşı, diğer dinlerde olduğundan daha fazla bir bağlılık ve dokunulmazlık yaratıyor.

Ancak şu da var ki, Türkler 6. yüzyıldan itibaren Arapların arasına sızmaya başlıyordu. 9. yüzyılda Türk askerlerinin Arap ülkelerindeki namları o kadar yayılıyor ki, Halife Türklerden meydana gelen bir ordu kuruyor. 10. yüzyıl başlarında Türkler halife veya daha doğrusu İslâm ordularının komutanlığını ele alıyorlar. 11. yüzyıldan itibaren de İran, Irak, Suriye, Filistin, Mısır ve Anadolu’da yüzyıllarca sürecek Türk hakimiyeti başlıyor.

Kâşgarlı Mahmud’un Divanü Lûgati’t-Türk adlı eseri, işe böyle bir gelişme ve patlamanın eseridir.

Kendisine “Kâşgarlı” diyen Mahmût, aslen Isıkgöl civarındaki Barsganlıdır. Kendisi Türklerin “en uz dillisi, en açık anlatanı akılca en incesi, soyca en köklüsü, en iyi kargı kullananı” idi. Buhara’da, Nişabur’da ve Bağdad’da öğrenim gördüğü tahmin ediliyor. Eserini Kaşgar’da mı, yoksa Bağdad veya Şam’da mı yazdığı şüphelidir; ancak eser 1072-1074 yıllarında yazılmış ve Bağdad’ta Abbasi Halifesi Ebu’l-Kasım Abdullah’a takdim edilmiştir.

Bu eser, birkaç yönden önemlidir: Önce yüce bir amaç uğrunda güçlü bir direnişi simgeliyorsa da, genel gelişime bakıldığında, Kutadgu Bilig’in Türkçe adlı, Türkçe bir kitap olduğu; Atabetü’l-Hakayık’ın Arapça adlı, Türkçe bir kitap olduğu, Divan-ı Lûgati’t-Türk’ün ise Arapça adlı Arap harfleriyle yazılmış bir kitap olduğu görülür. Bu, Türk kültüründeki o zamanki değişimin kalın ana hattını vermektedir.

Ancak buna rağmen Kâşgarlı Mahmud’un Dîvan’ı Türkler ve Türkçe için birçok yönlerden çok önemli ve diğer eserlerden çok çok değerlidir.

Divan, Türkçe’nin en eski ve birleştirici kaynağıdır. Artık o çağlarda çeşitli Türk toplulukları kendi boy adlarının peşine düşmeyi bırakmışlar; boylar üstü genel bir Türk topluluğu, kültürü ve bilinci oluşmaya başlamıştı. Kaşgarlı Mahmud da “bütün” Türk illerini, obalarını ve bozkırlarını dolaşarak Türk diline ve kültürüne ait verileri toplamış; hadis araştırmaları dolayısıyla Arabistan’da bir hayli ilerlemiş olan kültür temelli sözlük bilim geleneğine uygun olarak bunları bir Divan içinde işlemişti.

Orta Asya Türk dil ve kültür hayatının en güçlü ve güvenilir kaynağı olan bu eser, Orta Asya Türk kültüründeki gelişmeyi, kültürel hayatın hemen bütün yönlerini dikkatli bir gözlem ve derin bir bilgi sonucu olarak ortaya koyuyordu. Yabancı dil ve kültürlere karşı Türk dil ve kültürünü savunurken, Türkçenin bir millet, devlet ve kültür dili olarak ne kadar yetkin düzeyde olduğunu da ispat ediyordu.

Kendisi köklü bir filolog, etnolog, folklorcu ve sözlükçü olan Kâşgarlı Mahmut, diğerlerinin yaptığı gibi daha önce yazılan kaynaklardan derlemeler yapmada; Türk halkının o zamanki sözlü kültür eserlerine dayandı. Güçlü bir din, kültür ve edebiyat dili olan Arapçaya karşı yazılımış olan bu eser, kendisinden 426 yıl sonra yazılmış olan Ali Şîr Nevaî’nin Muhakemetü’l-Lûgateyn’inin Türkçe ile Farsça’yı karşılaştırdığı gibi, Arapça ve Türkçe yi de karşılatırmaktadır.

Kâşgarlı Mahmut, sahih olmayan hadisler de kullanarak Türk adının Tanrı tarafından verildiği, onların güçlü kılındığı ve uzun sürecek bir egemenlikleri olduğunu; bu nedenle Türk dilini öğrenmenin bir din borcu, manevî bir kültür borcu olduğu ve aynı zamanda akıllı olmanın da bunu gerektirdiğini söyleyerek Araplara Türkçe öğretmeyi amaçlamaktadır. Bizim eğitim tarihimiz açısından meselenin esas can alıcı noktası buradadır. Divanü Lûgati’t-Türk, Türkçede yazılmış ilk kitaplardan biridir., Divan, bilinmeyen kelimelere bakılmak için yazılmış bir sözlük değil, bir öğretim sözlüğüdür. Bu sözlükte, dil öğretmek için izlediği belli başlı metodlar da şunlar olmuştur:

Kaşgarlı, Türk dilinin öğretiminde kullanılacak temel araçları hazırlamıştır: Önce -bugün elimize geçmeyen “Kitâbü Cevahirü’n-Nahv” adlı sentaks temelli bir Türkçe gramer yazmıştı; daha sonra kelimeleri bir araya getirip Divan’ı düzenlemiş; pek çok örneğin yanı sıra fonetik ve morfoloji konularını da bu eser içinde işlemişti.

Kelimeleri ve kuralları açıklarken günlük Türkçe’de kullanılan en güzel cümle, deyim, atasözü ve manzum parçaları örnek olarak vermiştir. Bu örnekler, bugün bile Türk kültürünün en değerli parçaları sayılmaktadır.

Eserin didaktik ve kullanışlı olmasını sağlamak amacıyla Türkçede artık kullanılmayan ve az kullanılan kelime ve deyimler ayıklanmış, çok canlı ve pratik bir “sözlükten öğretme” kitabı yazmıştır.

Kelimelerin Arapça gramer kurallarına göre kümelendirilmesi, okuyuculara Arapça yardımıyla daha kolay öğretmeyi amaçlamaktan dolayı olabilir. Çünkü günümüzde de yabancı dil kitaplarında, öğreneceklerin ana dillerine göre bazı farklılıklar yapılabiliyor.

Kurallar ve örnekler arasındaki dengeyi çok iyi kurmuş ve genelde örneklerden kurala giderek, öğretimde daha kolay olanın yolunu tutmuştur.

Kâşgarlı Mahmud, dünya dilbilimcilerinin Türkçe için 20. yüzyıl başlarında fark etmeye başladıkları ve bugün iyice sistemleştirdikleri dil yapısını 900 yıl önceden keşf edip belgelemiş bir dil dâhisi; yürekli, bilgili bir Türkçe öğretmeni olmuştur.

Türkçeyi Araplara ve başka milletlerden olanlara öğretme için Kaşgarlının Divan’ından başka eserler de yazılmıştır. Meselâ, bunlar arasından üç tanesini saymak yeterli olacaktır kanaatindeyim.

1) 13. Yüzyılın sonları ile 14. yüzyılın başlarında yazıldığı tahmin edilen “İbnü-Mühennâ Lûgatı”, Cemalüddin İbnü Mühenna adlı bir arap filolog tarafından yazılmıştır. Eser Kaşgarlı Mahmut tekniği ile yazılmış ve genelde Doğu Uygur ve Kaşgar Türkçesinin lûgatıdır.

2) 712 hicride Kahire’de Ebu Hayyan tarafından yazılan “El İdrak li lisani’1-Etrak” adlı eser de sözlük esası üzerinden Araplara Türkçe öğretmek isteyen bir eserdir.

3) Mısır ve Suriye’deki Türk kölemen devletleri zamanında Araplar arasında güçlü bir Türkçe öğrenme ve konuşma cereyanı başlamış, Arapça ve Farsçadan birçok kitaplar Türkçeye çevrilmişti. Bu dönem Türkçesi Kıpçakça idi. Osmanlıların Mısır ve Suriye’de egemenliğin den sonra buralarda Batı Türkçesi görülmeye başlanmıştır. Hicri 1000 yıllar civarında Mısır’da bir kadı’nın oğluna Türkçe öğretmek için “Eş-Şüzurü’z-Zehebiyye Ve’l-Kıtai’l-Ahmediye Fi’l-Lûgati’t-Türkiyye” adlı bir Türkçe öğretme kitabı yazılmıştır.

Benzer Yazılar

6 Comments

  1. cemrekaya 08 Aralık 2012 at 13:43 - Reply

    çok ardımcı oldu özet olsaydı daha iyi olurdu ama bunada şükür

  2. hamza özel 27 Şubat 2013 at 16:53 - Reply

    çok güzel saolun

  3. ibrahim 28 Aralık 2013 at 11:34 - Reply

    teşekkürler çok güzel çok yardımcı oldu :)

  4. Mert 08 Ocak 2014 at 17:10 - Reply

    çok güzel ama kardeşim biraz daha kısa olabilirdi :)

  5. ali 15 Şubat 2014 at 18:09 - Reply

    daha kısaaa

  6. emir 20 Şubat 2014 at 14:07 - Reply

    çok uzun

Lütfen Yorumlarınızı Eksik Etmeyin

Yorumlarınızı Türkçe kurallarına uygun olarak yazın.En az bir cümle oluşturacak şekilde yorum yapın ! Aksi takdirde boş yere yorum yapmış olursunuz*

Page optimized by WP Minify WordPress Plugin