Ata Nedir, Ata Ne Demek, Anlamı

Ata Nedir, Ne Demek? Ata Hangi anlamlarda kullanılır? 

ATA: Geçmişte yaşamış olan kimse, cet: Damarlarında hala kımız ile beslenen atalarının kanı mevcut olduğunu… (A. H. Müftüoğlu). Vatan bizim mülkümüz değildir, mezarda yatan atalarımızın ve kıyamete kadar doğacak torunlarımızın bu mübarek topraklar üzerinde hakları vardır (Z. Gökalp). Baba: Deli Dumrul’un atasının, anasının canın al (Dede Korkut). Atatürk kelimesinin kısaltılmış şekli: Ata kanda yaşar, gönülde yaşar (B. K. Çağlar).

Ata (atalar) bucağı (yurdu), Türklerin atalarının yaşadığı Orta Asya toprakları: İlk atalar yurdundan getirdiğimiz Şekiller (A. H Tanpınar). Ata yadigarı, ecdattan kalmış olan yadigar mahiyetindeki şeyler: İşte gümüş çekmecede saklı olan ata yadigarı buydu (N. Araz). Atadan oğula geçmek, babadan, dededen evlatlara kalmak: Yıllardır atadan oğula mukaddes bir emanet…

Ata, cet, dede, büyük baba, bazen baba anlamlarından başka özellikle eski Türkler arasında hoca, büyük hoca, mukaddes hoca, şehzadelerin hatta hükümdarların hocası anlamlarında kullanılmıştır. Türkler arasında hürmet ve kutsallık kazanmış olan şair, bilgin vb. kimselerin adlarına da eklenir: Korkut Ata, Hakim Ata gibi. Başta söylendiği de olur: Atasagun. Kelime, Göktürk Kitabelerinde, bu kitabeleri yazanlardan Yollug Tigin’in meslek unvanıdır. Kitabelere göre Yollug Tigin, kahraman Kültigin ile Bilge Kağan’ın atı’ları yani ata’ları-dır (hoca). Aynı kelimeye Oğuz Kağan Destanının İslami şeklinde Irkıl Ata adıyle rastlanır. Irkıl Ata, Oğuz Han’a öğüt veren bir ihtiyar hocadır. Dede Korkut hikayelerinde bu hikayelere adını veren Türk büyüğü, Atam Korkut, Korkut Ata unvanlarıyla anılır.

Eski Türkler, öteden beri mukaddes bildikleri hekim hocalara da Atasagun derlerdi. İslamiyetten sonra kendilerine tasavvufu öğreten hocalara bazen hoca bazen de ata demişlerdir. Hoca Ahmed Yesevî, Hakim Süleyman Ata ve bunların halifelerinin adları böyledir. Selçuklular devrinde rastladığımız atabey unvanının da hocalık vazifesi ve anlamı vardır. Azerbaycan’da üvey baba yerine ata kelimesi kullanılmaktadır.

Meydan Larousse / Cilt 2 Sayfa 233