Anadolu Selçuklu Medreseleri

Mayıs 24, 2012 2 Comments »

Anadolu Selçuklu yapı türlerinden birisi de medreselerdir. Medreseler, din öğretimi ve İslam hukuku yanında; tıp, felsefe, tarih, astronomi ve matematik gibi bilimlerin de okutulduğu öğretim kurumlarıdır. Anadolu Selçuklu medreseleri, Orta Asya ve İran’da gelişen İslamiyetten sonraki Asya Türk mimarisinden etkilenmiş, kendilerinden sonraki Beylikler Dönemi ile Osmanlı medreselerini etkilemiştir.

Anadolu’nun çeşitli yerlerinde Anadolu Selçukluları tarafından yapılan birçok medrese vardır. Bu medreseler plan bakımından kapalı avlulu (kubbeli) medreseler ve açık avlulu (eyvanlı) medreseler olmak üzere iki grupta toplanır.

a. Kapalı Avlulu (Kubbeli) Medreseler

Bu medreseler, ortada üzeri kubbe ya da tonoz örtülü bir avlu ve bu avluya açılan odalardan oluşur. Bu odalar kütüphane, dershane, öğrenci odaları, türbe ve mescit amacıyla kullanılmıştır.

Anadolu’da tarihi bilinen en eski kubbeli medreseler, Niksar ve Tokat’ta yapılan Yağıbasan medreseleridir. Moloz taştan yapılmış olan medreselerde kare planlı avlunun kubbe ile örtülü olduğu, kalan yapı izlerinden anlaşılmaktadır.

Konya Karatay Medresesi (1251): Emir Cela-leddin Karatay tarafından yaptırılan medrese, gerek mimari düzeni gerekse süslemeleri ile Anadolu Selçuklu mimarlığının önemli yapıtlarından biridir. Yapının kuzey cephesinde bulunan portalden kare planlı üzeri kubbe örtülü mekâna, oradan da medresenin içine girilir. Yapının kare planlı avlusunun kuzey ve güneyinde öğrenci odaları; batısında eksende eyvan, eyvanın iki yanında üzeri kubbe örtülü iki mekân vardır. Bunlardan güneybatıdaki Celaleddin Karatay’ın türbesidir. Öğrenci odalarının açıldığı avlunun ortasında bir havuz bulunmaktadır.

Kare planlı avluyu örten kubbeye geçmek için yelpaze biçimli üçgenler kullanılmıştır. Ağırlığını kaybetmiş ve yükselmiş olan kubbe, ana eyvanla iyice kaynaşarak uyumlu bir mekân birliği oluşturmuştur (Plan 23). Bu plan, daha sonraları Osmanlı camileri mimarisine bir hazırlık oluşturmuştur. Avluyu örten kubbe çini mozaiklerle kaplıdır. Lacivert zemin üzerine firuze renkli yıldız süslemeler gökyüzünü andırmaktadır. Bu özellik yapının işlevi ile ilgili olmalıdır. Tek katlı yapıda malzeme olarak kesme taş, mermer ve tuğla kullanılmıştır.

Konya İnce Minareli Medrese (1258): Sahip Ata tarafından ünlü mimar Kelük bin Abdullah’a yaptırılmıştır. Medrese, adını sırlı tuğlalarla yapılmış minareden almaktadır.

Kırşehir Caca Bey Medresesi (1272): Başlangıçta rasathane olarak yapılmış, sonradan medreseye dönüştürülmüştür. İki renkli taştan yapılmış yüksek portali, türbesi ve köşe kuleleriyle cephesi oldukça gösterişlidir. Malzeme olarak iki renkli kesme taş kullanılan yapının çinilerle süslü minaresi, yapının arkasındadır. Yapının ortası açık büyük kubbesi, rasat (gözlem) için kullanılmıştır.

b. Açık Avlulu (Eyvanlı) Medreseler

Bu tip medreselerde yapının ortasında yer alan açık avlu, avlu eksenlerinde değişik sayılarda eyvan ve değişik işlevlere sahip (öğrenci odaları, dershane, mescit, türbe vb.) odalar yer alır.

Eyvanlı medreselerin avluları çoğunlukla havuzludur. Bu tip medreselerin iki katlı olan örnekleri de vardır.

Kayseri Çifte Medrese (1205): Medrese ve şifahane olmak üzere iki yapıdan oluşmuştur. İki yapı birbirine bir koridor ile bağlanmıştır. Anadolu’daki en eski hastahanelerden biri olması açısından önemlidir.

Konya Sırçalı Medrese (1242):İki katlı, eyvanlı ve açık avlulu medreselerden biri olan Sırçalı Medrese, tamamen simetrik planı ile klasik Anadolu Selçuklu medreselerinin ilk örnekleri arasında yer alır. Yapıda kesme taş malzeme kullanılmıştır. Portali, geometrik süslemeleri, kitabesi ve iki küçük penceresi ile değişik görünüştedir. Avlunun karşısında bulunan büyük eyvanın güney duvarında çini malzemeli mihrap vardır. Eyvanı kaplayan dört renkli zengin çini süslemelerin ve mihrap çinilerinin çoğu dökülmüştür.

Erzurum Çifte Minareli Medrese (1253): İki katlı, dört eyvanlı, açık avlulu bir yapıdır. Bu yapı, Anadolu’daki en büyük avlulu medrese olarak bilinir. Yapı dış görünümü ile oldukça anıtsaldır. Giriş cephesinin düzenlenişi Anadolu Selçuklu çifte minareli yapılarıyla benzerlik gösterir.

Sivas Gök Medrese (1271): Adını yapıda kullanılan mavi renkli çinilerden almıştır. Dört eyvanlı ve açık avluludur. Portali, çifte minareleri ve cephe düzen-lenişiyle Anadolu Selçuklu medreselerinin önemli örneklerinden biridir.

Kaynak: Lise Sanat Tarihi 2, Doc. Dr. Mehmet Zeki iBRAHiMGiL

Benzer Yazılar

2 Comments

  1. ebuzettin kıllıbacak 11 Kasım 2013 at 18:15 - Reply

    kapalı avlulu daha iyi veya uzun anlatabilirmisiniz

  2. Ahmet 19 Mayıs 2014 at 08:26 - Reply

    daha kısa ve açıklayıcı şeyler kullanabilirmisniz

Lütfen Yorumlarınızı Eksik Etmeyin

Yorumlarınızı Türkçe kurallarına uygun olarak yazın.En az bir cümle oluşturacak şekilde yorum yapın ! Aksi takdirde boş yere yorum yapmış olursunuz*

Page optimized by WP Minify WordPress Plugin